درسنامه آموزشی پرورش و تولید حبوبات کلاس دهم امور زراعی

یکی از مؤثرترین مراحل زراعت هرگیاه، مرحله کاشت آن است. اگر این مرحله در زمان مناسب و به روش درست انجام گیرد، عملکرد محصول به مراتب بیشتر و رضایت بخش‌تر خواهد بود. عکس موضوع هم کاملاً صادق است. بهترین بذر در بهترین منطقه اگر به موقع و به درستی کاشته نشود، محصول مناسبی نخواهد داشت. این فصل شما را با کاشت آشنا نموده و در انجام آن راهنمایی می‌کند.

واحد یادگیری 5: کاشت

مقدمه

- آیا بذر تمام گیاهان را در هر زمانی می‌توان کاشت؟ 
- آیا تمام بذرهای کاشته‌شده جوانه خواهند زد؟ 
- آیا عمق کاشت همه بذرها یکسان است؟ 
- بذر برای جوانه‌زدن به چه شرایط و عواملی نیاز دارد؟ 
- آیا جوانه‌زدن یک بذر به معنی استقرار و دوام آن هم هست؟ 
- به نظر شما زارعین یا کشاورزان، کارنده هستند یا رویاننده؟ 

کاشت به مفهوم قراردادن بذر در دل خاک تعریف می‌شود. اما در زراعت، کاشت مؤثر زمانی است که علاوه‌بر قراردادن بذر در خاک، نیاز رطوبتی آن هم تأمین می‌گردد. در کاشت بایستی تمام شرایط اقلیمی، عوامل مربوط به خاک، ویژگی‌های بذر و امکانات موجود بررسی گردد. با توجه به این بررسی‌ها، زمان، روش، عمق و تراکم کاشت تعیین می‌گردد. در این فصل شما با شرایط و ویژگی‌های کاشت بذر حبوبات آشنا شده و با انجام عملیات تعیین‌شده، می‌توانید آن‌ها را بکارید.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، با تعیین روش، زمان و عمق کاشت حبوبات قابل کاشت در منطقه خود آشنا شده و به روش دستی زمین را آماده، بذر حبوبات را کشت و آبیاری می‌کند.

بستر کاشت

به محلی که بذر در آن قرار می‌گیرد بستر کاشتمی گویند. بستر کاشت در زراعت به‌طور کلی خاک زراعی است.

بستر مناسب بذر، بستری است که در آن شرایط لازم در حد مطلوب برای جوانه‌زدن بذر و رشد گیاه فراهم شود تا گیاه حاصل از آن، بیشترین عملکرد را در واحد سطح داشته باشد.

شرایط یک بستر مناسب:

1- سبک و پوک باشد به‌طوری که خروج جوانه و رشد گیاه به‌راحتی اتفاق بیفتد.
2- موادغذایی موردنیاز گیاهان را داشته باشد و به‌راحتی در اختیار آنها قرار دهد.
3- قابلیت خوبی برای نفوذ و نگهداری آب و هوا داشته باشد.
4- میزان شوری و درجۀ اسیدیته بستر متناسب با نیاز یا حداقل، تحمل گیاه باشد.
5- فاقد ناخالصی‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی باشد.

6- زمین تا حد ممکن هموار یا از شیب مناسب برخوردار باشد.
7- خاک زمین از عمق مناسبی برخوردار باشد.

برای آنکه خاک مزرعه تبدیل به بستر مناسب کاشت گردد، باید اقداماتی در آن صورت گیرد. اقدامات یا عملیات تبدیل یک خاک زراعی به بستر کاشت گیاهان را «عملیات آماده‌سازی زمین» یا «خاک‌ورزی» می‌گویند. در این مبحث عملیات خاک‌ورزی دستی و در سطح کم مورد بررسی قرار خواهد گرفت. 

آماده‌کردن بستر کاشت

روش‌های کاشت

قراردادن بذر در بستر به منظور جوانه‌زدن و رشد و نمو را کاشت می‌گویند. بذرها را به روش‌های گوناگونی می‌توان کاشت، که به عواملی مانند مقدار آب، وسایل کاشت، جنس زمین، نوع گیاه، اقلیم منطقه، رسم و عادات کشاورز، بستگی دارد.

الف) انواع روش‌های کاشت از نظر چگونگی کاشت بذر

از این نظر روش های کاشت به دو گروه بزرگ تقسیم می شود:

1- بذرپاشی
2- بذرکاری

بذرپاشی

بذرپاشی یا بذرافشانی روشی از کاشت است که بذرها در سطح زمین پراکنده می‌شوند. پراکندن یا پخش بذر در سطح زمین ممکن است با دست یا با ماشین‌های بذرپاش انجام گیرد. پس از پاشش، بذرها را با وسایلی مانند شن‌کش یا دیسک زیر خاک می‌کنند. در این درس روش دستی و در درس‌های دیگر روش ماشینی آموزش داده خواهد شد.

بذرکاری

روشی است که بذر در عمق مناسبی از بستر قرار داده می‌شود. این روش نیز انواع مختلفی دارد.

1- خطی کاری

در این روش بذرها به‌صورت خطی یا پشت سر هم داخل شیار کاشت، ریخته می‌شوند. به همین علت این روش را بذرریزی نیز می‌گویند. در این روش هرچند مقدار بذر در واحد طولی قابل تنظیم است اما فواصل بذرها از یکدیگر دقیق و ثابت نمی‌باشد. بسیاری از غلات و گیاهان علوفه‌ای به این روش کاشته می‌شوند.

2- تک دانه کاری

دانه‌ها به‌صورت جداگانه در عمق تعیین شده کاشته می‌شوند. در این روش فاصله بین بذرها در روی ردیف‌ها، کاملاً قابل تنظیم است. امروزه بسیاری از گیاهان از جمله حبوبات در سطح وسیع با این روش کاشته می‌شوند. اجرای این روش هم به‌صورت دستی و هم به‌صورت ماشینی قابل انجام است.

3- کپه کاری

همانند تک دانه کاری است با این تفاوت که در هر محل کاشت چند دانه کاشته می‌شود. کپه کاری که از قدیم رواج داشته است، معمولا به‌صورت دستی انجام می‌شود. اغلب گیاهان جالیزی که به‌صورت جوی و پشته‌ای آبیاری می‌شوند، با این روش بذرکاری می‌گردند.

روش کپه‌ای هر چند در زراعت با ابداع روش‌هایی مانند کاشت نشا در حال منسوخ‌شدن است اما در احیای مراتع یکی از بهترین و رایج‌ترین روش‌ها می‌باشد. این روش با تهدیدها و محدودیت‌های موجود در مراتع سازگاری بیشتری دارد.

ب) انواع روش‌های کاشت از نظر شکل بستر

روش‌های کاشت از نظر شکل بستر، به دو گروه تقسیم می‌شود:

1- کاشت پشته‌ای
2- کاشت مسطح

کاشت پشته‌ای

در این روش سطح زمین به‌صورت پستی (جوی یا جویچه) و بلندی (پشته) در می‌آید.

عرض کف جوی یا جویچه، ارتفاع پشته (فاصله بین کف جوی یا جویچه با سطح پشته)، شکل سطح پشته (گرد یا صاف)، عرض سطح پشته (کم یا زیاد) با یکدیگر برحسب عوامل مختلف متفاوت است. همچنین چگونگی کاشت بذرها و آرایش بوته‌ها هم می‌تواند متفاوت باشد. شکل‌های زیر نمونه‌های رایج از روش کاشت پشته‌ای را نمایش می‌دهد.

کاشت مسطح

در سطح زمین هیچ‌گونه پستی و بلندی به منظور کاشت صورت نمی‌گیرد. اما ممکن است برای آبیاری مرزهایی ایجاد گردد. به همین منظور این روش به دو گروه بزرگ «بدون مرز» و «مرزدار» تقسیم می‌شود. 

انتخاب روش کاشت یا تعیین مناسب‌ترین روش کاشت به عوامل متعددی بستگی دارد. به عبارت دیگر یک گیاه را برحسب شرایط می‌توان به روش‌های مختلفی کشت نمود.

عوامل مؤثر در انتخاب روش کاشت عبارت اند از:

1- نوع گیاه
2- شرایط خاک
3- روش آبیاری و وضعیت بارندگی
4- امکانات و توانمندی‌های کشاورز

1- نوع گیاه

برخی از گیاهان به آب گرفتگی پای بوته حساس هستند. به همین دلیل این گیاهان را باید به‌صورت پشته‌ای کشت نمود. غلات به آب گرفتگی پای بوته حساسیت ندارند بنابراین آن‌ها را می‌توان درون جویچه یا به‌صورت کرتی کشت نمود. هرچند برخی از انواع حبوبات مانند نخود را می‌توان به روش مسطح کشت نمود، اما کشت روی پشته تمامی حبوبات دارای عملکرد بهتری هستند.

2- شرایط خاک

در خاک‌های شور، نمک روی قله پشته جمع شده، باعث صدمه به گیاه می‌گردد. به همین دلیل کاشت در دو طرف پشته وقتی شکل پشته به‌صورت گرده ماهی باشد، توصیه می‌شود. همچنین در زمین‌های شور چون آبیاری غرقابی باعث شستشوی نمک می‌شود، کشت به‌صورت کرتی رواج بیشتری دارد.

3- روش‌های آبیاری و وضعیت بارندگی

وقتی در منطقه‌ای بارندگی به مقدار کافی و در زمان مناسب صورت گیرد می‌توان روش بذرپاشی و کشت مسطح را انجام داد. اما وقتی بارندگی محدود و دسترسی به آبیاری هم ممکن نباشد، باید روش دیم با کاشت درون جویچه‌ها (لیستر) صورت گیرد تا از آب موجود استفاده بهینه شود. وقتی بارندگی فراوان و گیاه نیز به آب گرفتگی حساس باشد، کشت روی پشته عریض توصیه می‌شود. در این روش جویچه‌ها نقش زهکش را خواهند داشت.

4- امکانات و توانمندی‌های کشاورز

کشاورزی که فاقد ماشین‌های کارنده باشد، مجبور است همانند نسل‌های پیشین، بذرپاشی با دست را انجام دهد. خرده مالکی یا کوچک‌بودن سطح زمین‌های کشاورزی نیز کاربرد ماشین‌های کشاورزی را محدود می‌کند. در این‌گونه زمین‌ها شاید بهترین روش کاشت دستی باشد.

هرگز نمی‌توان یک روش را برای تمامی شرایط توصیه کرد. بلکه باید با توجه به شرایط، مناسب‌ترین روش را انتخاب کرده و مورد استفاده قرار داد.

عوامل مؤثر در تعیین زمان کاشت بذر

زمان مناسب کاشت در تمامی گیاهان از جمله حبوبات بسیار مهم است. عدم رعایت تاریخ مناسب کاشت ممکن است زراعت را با خطر جدی مواجه کند یا عملکرد آن را به شدت کاهش دهد. زمان مناسب کاشت گیاهان مختلف در مناطق مختلف برحسب شرایط اقلیمی منطقه و نوع یا رقم گیاه تعیین می‌شود.

1- مرحلۀ جوانه‌زنی و استقرار گیاه
2 مراحل رشد و نمو گیاه
3 مرحلۀ رسیدگی و عرضه محصول

1- مرحلۀ جوانه‌زنی و استقرار گیاه

زمان کاشت بذر، باید هوا آرام و خاک در حد رطوبت گاورو باشد. جوانه‌زدن بذر به حرارت، رطوبت و هوای خاک بستگی دارد. بنابراین شرایط خاک باید به ترتیبی باشد که این عوامل در حد مناسب برای بذر فراهم گردد تا به سرعت عمل جوانه‌زنی انجام شود.

هر چقدر سرعت جوانه‌زنی بیشتر باشد، عوامل زیان‌آور تهدیدکننده بذر در خاک، اثر کمتری خواهند داشت. در تعیین زمان کاشت، زمان شیوع آفات و گسترش علف‌های هرز این مرحله نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

2- مراحل رشد و نمو گیاه

در تعیین تاریخ کاشت بایستی به ترتیبی برنامه‌ریزی کرد که از یک سوی مراحل رشد گیاه با عوامل زیان‌آور تا حد ممکن روبه‌رو نشود یا حداقل از اوج اثر آنها به دور باشد. عواملی مانند طغیان آفات خاص منطقه، سرما یا گرمای شدید، بروز یخبندان یا تگرگ. از سوی دیگر مراحل رشد با عوامل و شرایط محیطی مناسب مانند بارندگی‌های فصلی، جریان رودخانه‌های فصلی، فعالیت حشرات مفید مانند زنبور عسل، دما و رطوبت نسبی مناسب و ... همزمان یا منطبق گردد.

3- مرحلۀ رسیدگی (برداشت) و عرضۀ محصول

گاهی چند روز زودتر یا دیرتر رسیدن محصول، می‌تواند قیمت آن و در نتیجه درآمد حاصل از کشت گیاه را به‌طور قابل توجهی تغییر دهد. به عنوان مثال شما عرضۀ گل لاله را در شب عید با یک هفته بعد از عید را در نظر بگیرید. برخی از محصولات فراوری می‌شوند (مانند کنسرو نخود فرنگی)، تنظیم رسیدن محصول با بازه زمانی فعالیت کارخانجات فراوری بسیار ضروری است. در برخی از مناطق خطر سرمای زودرس پاییزه وجود دارد، کاشت دیر هنگام محصول را با این خطر روبه‌رو خواهد کرد.

تعیین زمان مناسب کاشت

ترکیب مجموعۀ عوامل مؤثر در دستیابی به تاریخ مناسب کاشت بسیار مشکل و در عین حال تخصصی است. اما منابع علمی، مشاوره با کارشناسان و خبرگان محلی، انجام بازدید و مشاهده نمونه‌های موفق، شما را به تدریج در این زمینه توانمند خواهد کرد.

عوامل مؤثر در تعیین عمق کاشت بذر

هرچند گیاهانی هستند که بذر آنها برای جوانه‌زدن نیاز به نور دارند اما هیچ یک از گیاهان زراعی برای جوانه‌زدن نیاز به نور ندارند بنابراین بذر همه گیاهان زراعی را در عمقی از خاک قرار می‌دهند. لایه‌ای از خاک که روی بذر قرار می‌گیرد را عمق کاشت می‌گویند. قرارگرفتن بذر در عمق مناسب بسیار مهم است زیرا ضمن برخورداری از شرایط مناسب، از خطرات احتمالی در امان خواهد بود.

در عمق سطحی (کمتر از عمق مناسب) ممکن است بذرها توسط حشرات و پرندگان برچیده شوند یا اینکه در معرض تابش خورشید و بروز خشکی از جوانه‌زنی باز مانند. از سوی دیگر، در کاشت عمیق (بیش از عمق مناسب) ممکن است بذر قادر به خروج از خاک نگردد یا اینکه فرایند خروج جوانه به قدری طول بکشد که مورد آسیب عوامل زیان‌آور، قرار گیرد.

مهم‌ترین عوامل مؤثر در تعیین عمق کاشت عبارت‌اند از:

1- عوامل خاکی مؤثر برعمق کاشت
2- عوامل زراعی مؤثر برعمق کاشت
3- عوامل گیاهی مؤثر برعمق کاشت

1- عوامل خاکی مؤثر برعمق کاشت

هر چقدر بافت خاک سنگین‌تر باشد، مقاومت بیشتری در مقابل خروج جوانه خواهد داشت. از سوی دیگر خاک‌های سنگین (دارای درصد رس بیشتر)، میزان آب بیشتری در خود نگه می‌دارند. لذا خاک‌های سرد محسوب می‌شوند. بر این اساس عمق کاشت در این خاک‌ها کمتر از خاک‌های سبک می‌باشد. در خاک‌های سبک چون لایه سطحی خاک زودتر خشک می‌شود و جوانه نیز به راحتی از آن خارج می‌گردد، عمق کاشت باید بیشتر باشد.

2- عوامل زراعی مؤثر بر عمق کاشت

در کاشت کرتی، احتمال سله بستن بیشتر است. از سوی دیگر چون در کاشت کرتی آبیاری غرقابی صورت می‌گیرد، محیط سردتر است بنابراین در کشت کرتی، عمق کاشت کمتر و در کاشت روی پشته، عمق کاشت بیشتر است. در کشت دیم، احتمال خشک‌شدن لایه سطحی خاک بیشتر است به همین دلیل و دلایل دیگر، عمق کاشت در زراعت دیم نسبت به کشت آبی، بیشتر است.

3- عوامل گیاهی مؤثر بر عمق کاشت

گیاهان از نظر خروج لپه‌ها از خاک به دو گروه بزرگ: روی زمینی و زیرزمینی تقسیم می‌شوند. در گیاهان روی زمینی مانند لوبیا، لپه‌ها از خاک خارج می‌شوند لذا باید عمق کاشت آن کمتر باشد. درحالی که در گیاهان زیرزمینی مانند نخود و عدس، لپه‌ها در زیر زمین باقی می‌مانند لذا می‌توان آنها را عمیق‌تر کاشت. دانه‌های بزرگ‌تر یک گیاه یا رقم را می‌توان نسبت به دانه‌های ریزتر، در عمق بیشتری کشت نمود.

کاشت

ضرورت رعایت نکات فنی از قبیل روش مناسب کاشت، زمان مناسب کاشت، عمق مناسب کاشت و عوامل تأثیرگذار را فراگرفته‌اید. این اطلاعات برای حفظ‌کردن یا سپردن به حافظه نیست بلکه برای کاربست آن در کاشت حبوبات می‌باشد. بنابراین: اقدام به کشت نمایید.